Οι νερόμυλοι της Βεργίνας:

Στη Βεργίνα υπάρχουν μαρτυρίες, ότι υπήρχαν υδρόμυλοι στις αρχές του 20ούαιώνα και σίγουρα το 1940 , χωρίς να μπορούμε να οριοθετήσουμε τη χρονική αφετηρία τους. Οι εδαφολογικές συνθήκες ευνοούσαν την ύπαρξή τους. Πλούσιες πηγές και ρέματα κυλούσαν δίπλα στον οικισμό. Έναν οικισμό που αποτελούνταν από -ντόπιους, κτηνοτρόφους και γεωργούς που κατοικούσαν στις Κούτλες και στις Μπάρμπες, -Πόντιους ,πρόσφυγες του Πόντου και -κατοίκους των γύρω ορεινών χωριών που αναζητούσαν την τύχη τους. Ο πληθυσμός του χωριού αριθμούσε περισσότερους κατοίκους , αφού το σχολείο της Βεργίνας είχε 120 μαθητές και μαθήτριες, ενώ σήμερα μόνο 50.Oι μαρτυρίες αναφέρουν ότι υπήρχαν 12 νερόμυλοι την εποχή αυτή. Από αυτούς μέχρι πρόσφατα, το 1980 περίπου, σώζονταν τρεις. Σήμερα σώζεται μόνο ένας, ο οποίος λειτουργούσε μέχρι αρχές της δεκαετίας του '70. Οι νερόμυλοι ανήκαν οι περισσότεροι στο μοναστήρι του Aγίου Προδρόμου ,που βρίσκεται στις όχθες του Αλιάκμονα, τους οποίους νοίκιαζε σε μυλωνάδες, ενώ οι άλλοι ανήκαν σε ιδιώτες. Οικογένειες μυλωνάδων στη Βεργίνα αναφέρονται του Διαμαντόπουλου, Aναγνωστόπουλου, Μπλούκα.
Οι νερόμυλοι ήταν διώροφοι .Πάνω στεγάζονταν η οικογένεια του μυλωνά και κάτω ο μύλος .Επίσης υπήρχαν βοηθητικοί χώροι, όπως στάβλοι και ξενώνες, οι οποίοι χρησίμευαν για να κοιμούνται οι άνθρωποι που δεν προλάβαιναν να αλέσουν κατά τη διάρκεια της ημέρας. Το καλοκαίρι κοιμόταν στο ύπαιθρο.
Στο χωριό Ελαφίνα υπήρχαν οι πηγές νερού πολύ πλούσιες παλιότερα ,όμως με το πέρασμα των χρόνων το νερό λιγόστευε. Σήμερα εξακολουθούν να βγάζουν νερό, όχι όμως σε μεγάλη ποσότητα. Δε γινόταν καμία σπατάλη , αφού το νερό που χρησιμοποιούσε ο πρώτος μύλος διοχετεύονταν και στους υπόλοιπους, μέχρι που χύνονταν πάλι στο ρέμα με ελάχιστη απώλεια .Οι μύλοι ήταν χτισμένοι σε τέτοια διατεταγμένη σειρά, ώστε επέτρεπαν το νερό να πέφτει στη φτερωτή με δύναμη λόγω της υψομετρικής διαφοράς. Βρισκόταν και οι 12 από τη μεριά του χωριού.
Το νερό συγκεντρώνονταν στη στέρνα και από κει με την καρούτα ,μια μεγάλη σωλήνα, διοχετεύονταν στη φτερωτή με δύναμη. Υπήρχαν δύο μυλόπετρες, βαριές, από πέτρα , η μία ακίνητη και η άλλη κινούμενη. Το σιτάρι το έριχνε ο μυλωνάς στο σελό, ένα τεράστιο χωνί. Άλεθαν κυρίως αλεύρι και κριθάρι , βρώμη, ζωοτροφές για τα ζώα . Μπορούσε να αλέσει 150-200 οκάδες την ώρα. Με το αλεύρι αυτό οι γυναίκες ζύμωναν μαύρο ψωμί, αφού ο μύλος δεν μπορούσε να αλέσει τελείως το σιτάρι. Οι μύλοι της Βεργίνας δούλευαν επί εικοσιτετραώρου και ο μυλωνάς πληρωνόταν με ποσοστά και σε είδος , κυρίως σιτάρι. Η δουλειά του μυλωνά ήταν οικοτεχνική .Δούλευαν ο μυλωνάς με τα αγόρια του κυρίως .Οι γυναίκες ήταν υπεύθυνες για τις δουλειές του σπιτιού και άλλες βοηθητικές εργασίες στο μύλο ή αναπληρούσαν το μυλωνά κατά τη σπάνια απουσία του. Μια οικογένεια μπορούσε να δουλεύει περισσότερους από έναν μύλο ,αφού γνωρίζουμε ότι οι οικογένειες ήταν πολυπληθείς. Οι μύλοι της Βεργίνας κάλυπταν τις ανάγκες του χωριού της Βεργίνας , των Παλατιτσίων, της Συκιάς, των Ριζωμάτων και του Δασκίου. Τα χωριά του κάμπου, από τη Μελίκη και πέρα ικανοποιούσαν τις αλεστικές τους ανάγκες στον τόπο τους. Από τις Βαρβάρες και πέρα πήγαιναν στη Βέροια με τους πολλούς μύλους, αλευρόμυλους και λαδόμυλους. Με την είσοδο του ηλεκτρικού ρεύματος όσοι διέθεταν τα χρηματικά κεφάλαια και είχαν τη διορατικότητα να προβλέψουν τα μελλούμενα προχώρησαν σε αναβάθμιση και μετατροπή των νερόμυλων σε σύγχρονους κυλινδρόμυλους. Η απαίτηση των ανθρώπων για άσπρο ψωμί,τη φραντζόλα, για γρήγορη εξυπηρέτηση και η αύξηση της παραγωγικότητας με τη σύγχρονη τεχνολογία δεν άφηνε περιθώρια για καθυστερήσεις.
Η ζωή του μυλωνά: Είχαμε την τύχη να πάρουμε συνέντευξη από έναν μυλωνά, κάτοικο της Βεργίνας που έχτισε ο ίδιος μύλους και δούλεψε για πολλά χρόνια (18 χρόνια), τον κ. Διαμαντόπουλο.
Ερώτηση: Πότε ήρθατε στη Βεργίνα;
Απάντηση: Ήρθα στη Βεργίνα το1942,ορφανός, με τα αδέρφια και τους θείους μου, από την περιοχή της Καστοριάς αναζητώντας καλύτερη τύχη.
Ερώτηση: Πώς ήταν οι συνθήκες εργασίας;
Απάντηση: Η δουλειά του μυλωνά ήταν κουραστική. Τα βάρη που σήκωνε ,το σιτάρι, το αλεύρι, τις μυλόπετρες να γυρίσει, συνεχής εργασία χωρίς ανάπαυση. Πολλές φορές έτρωγα και κοιμόμουν ελάχιστα για να εξυπηρετήσω τους πελάτες.
Ερώτηση: Πότε ξεκινήσατε να δουλεύετε στο μύλο;
Απάντηση: Έκανα τη δουλειά του μυλωνά από την εφηβεία. Πρώτα ήμουν υπάλληλος κι αργότερα έγινα αφεντικό .Την ίδια ιεραρχία ακολουθούσαν οι περισσότεροι μυλωνάδες.
Ερώτηση: Είχε κοινωνική ζωή ο μυλωνάς;
Απάντηση: Ο μυλωνάς είχε έντονη κοινωνική ζωή , γιατί ερχόταν σε επαφή με όλους τους κατοίκους των γύρω χωριών. Ο μύλος αποτελούσε τόπο συγκέντρωσης, διάδοσης των νέων του χωριού, ειδήσεων .Η αυλή γέμιζε ανθρώπους, άλογα και μουλάρια και κάρα φορτωμένα. Ήταν σα πανηγύρι!
Ερώτηση: Πώς πληρωνόταν;
Απάντηση: Πληρωνόταν με σιτάρι ,4%, που κρατούσε από τον πελάτη του. Αρκετές φορές οι άνθρωποι πίστευαν ότι οι μυλωνάδες τους έκλεβαν και άλλες φορές πάλι παίνευαν την τιμιότητα του μυλωνά.
Ερώτηση: Νοσταλγείτε το παλιό σας επάγγελμα;
Απάντηση: Θυμάμαι με νοσταλγία εκείνες τις εποχές και όνειρό μου είναι ,σας εξομολογούμε , να ξαναχτίσω τον παλιό μου μύλο!
Μια άλλη συνέντευξη (κ. Μαντά , 65 χρόνων, μαγνητοφωνημένη από το ραδιόφωνο):Υπήρχαν νερόμυλοι με ντουλάπις (φτερωτός τροχός).Έβγαζαν πολλή δουλειά. Δηλαδή απ'έξω είχ'ένα τροχό με σκαλοπάτια σα σκάφη. Το νερό ερχόνταν από πάνω, έπεφτε μέσα στο μάτι, στο σκαλοπάτι όπως έχουν κάνει εδώ με πτερύγια. Γυρνούσε αυτός με γρανάζια. Μέσα είχε τέσσερις πέτρες στη σειρά. Πε βραδύς έβλεπες το μύλο 15-20 κάρα. Μπορούσες να κάνεις και δυο μέρες στο μύλο να πάρεις σειρά να 'λέσεις.Και το πρωί έβλεπες τα κάρα φεύγαν όλα…

Η λατρεία του νερού στη θρησκεία: Η λατρεία του νερού ανάγεται στη νεολιθική εποχή μέχρι τις μέρες μας. Στη χριστιανική θρησκεία υπάρχει ο αγιασμός των υδάτων, το μυστήριο της βάπτισης. Οι σταυροφόροι και οι προσκυνητές των ιερών Τόπων έφερναν μαζί τους νερό από τον Ιορδάνη. Νερό που καθαγιάστηκε στο όνομα των αγίων έχει ισχύ και σήμερα ως νερό μυστηρίων της ρωμαιοκαθολικής εκκλησίας(νερό του Ιγνατίου, νερό του Ξαβερίου).

Η λατρεία του νερού στη μυθολογία: Θεό της θάλασσας γνωρίζουν οι Έλληνες τον Ποσειδώνα, οι Ρωμαίοι το Νeptunus, οι Ινδοί το Βαρούνα. Οι Έλληνες θεοποίησαν σχεδόν όλους τους ποταμούς, οι ινδοί τον Ινδό ,το Γάγγη. Στην Κίνα , τη νοτιοανατολική και κεντρική Ασία ο δράκων - ποτάμι διασπείρει στη γη την τάξη και τη γονιμότητα. Στην ελληνική μυθολογία παραδίδεται πλήθος μύθων για θαλάσσιες θεότητες,το Νηρέα, τις νηρηίδες και τη Θέτιδα, το Γλαύκο, το Φόρκυ,τον Τρίτωνα,τις Νύμφες,τις σειρήνες, τις μούσες.

Έθιμα: Στις 6 του Γενάρη είναι ο αγιασμός των υδάτων. Ο παπάς με τους πιστούς χριστιανούς πηγαίνει στο ποτάμι ρίχνει το σταυρό και παλικάρια του χωριού βουτάνε να τον πιάσουν. Θεωρείται ευλογημένος όποιος καταφέρει να τον πιάσει. Στο χωριό μας αρκετές φορές τον έπιασαν μαθητές του σχολείου.
Στο ευχέλαιο ραντίζει ο παπάς όλο το σπίτι με νερό για εξαγνισμό.
Μια γυναίκα όταν πάει να γεννήσει ρίχνουν νερό, για να κυλήσει το μωρό σα νεράκι.
Στο θάνατο, όταν σηκώνουν το νεκρό για την εκκλησία, πλένουν όλο το σπίτι και όσοι μετέχουν στην κηδεία πρέπει να πλύνουν τα χέρια τους.
Το νερό της λησμονιάς πίνουν οι νεκροί για να ξεχάσουν τον απάνω κόσμο.
Όταν φεύγει κανείς ταξίδι χύνουν από πίσω του νερό, να κυλάει ο δρόμος του σα νερό.
Την Πρωτοχρονιά, και σε άλλα μέρη και την Πρωτομαγιά, συνήθιζαν να πηγαίνουν στη βρύση και να αφήνουν πρόσφορα , συνήθως γλυκίσματα, "τα μειλίγματα", για να γλυκάνουν τα νερά.
Στα Άγραφα αδειάζουν τα αγγεία και τα χαράματα παίρνουν τα κορίτσια τις στάμνες και τις αλείφουν με βούτυρο, τις στολίζουν με λουλούδια, παίρνουν νερό και το φέρνουν σπίτι. Με το νερό αυτό βρέχουν τις καρδάρες και τα πρόβατα.
Τη Δευτέρα μετά το γάμο η νύφη πήγαινε στη βρύση με συνοδεία και έπαιρνε νερό για το νέο της σπιτικό αφήνοντας χρήματα ή ένα μικρό ψωμί με την ευχή όπως τρέχουν τα νερά έτσι να τρέχουν τα αγαθά.
Συνηθισμένη ήταν η χρήση του νερού στη μαγεία και στα ξόρκια (επωδές) για το ξεμάτιασμα, να φύγει το κακό μάτι.
Υπάρχει η δοξασία ότι το νερό κοιμάται κάποιες ώρες. Όποιος βρεθεί μπροστά σε κοιμισμένο νερό να μην μιλήσει , γιατί θα πάθει μεγάλο κακό. Αν θελήσει να πιει πρέπει να το ταράξει να ξυπνήσει, γιατί αλλιώς αγανακτεί και του παίρνει το νου.
Σχετική είναι και η απαγόρευση ότι δεν πρέπει να κοιμάται κανείς κοντά σε τρεχούμενο νερό , γιατί καμιά φορά τον πνίγει.
Το αμίλητο νερό είναι αυτό που παίρνουν από την πηγή με απόλυτη σιγή για να μην ταραχτεί το στοιχειό, ώστε να αποβεί ωφέλιμο για το χρήστη.
Στα παραμύθια και στα δημοτικά τραγούδια οι ήρωες ψάχνουν να βρουν το αθάνατο νερό, να ραντίσουν αγαπημένα πρόσωπα και να τα ξαναφέρουν στη ζωή.

Παροιμίες:
-Mη το πεις πουθενά!
-Μπα, μόνο στο μύλο και στο παζάρι.
Δε δίνει τάγγέλου του νερό.
Δε θέλει ρύζι με νερό , μόνο νερό με ρύζι.
Διψά η αυλή μας για νερό και μεις το χύνουμ'έξω.
Έγιναν νερό κι αλάτι.
Ζεματισμένος γάτος , φοβάται και το κρύο το νερό.
Έχασε τα νερά του ή βγήκε απ'τα νερά του.
Τον έφερε στα νερά του.
Έκανε μια τρύπα στο νερό.
Έβαλε το νερό στ'αυλάκι.
Κουβαλάει νερό με το κόσκινο.
Κόψε το νερό να μαραθούν τα λάχανα.
Δα κόψει το νερό α μαράνει τα λάχανα(ποντιακά).
Το νερό που στέκεται βρωμίζει.
Είπε το νερό νεράκι.
Ο καλός ο μύλος 'πε γούλα 'λέθει.
Τα λόγια του νε άλας νε νερό.
Πε το σιγανό το ποτάμι να φοβάσαι.
Σταλαματιά σταλαματιά γεμίζει η στάμνα η πλατιά.
Ό,τι βρέξει ας κατεβάσει.
Τρέχει η γλώσσα του νεράκι.
Ξέρει το μάθημα νεράκι.
Κολυμπάει σε βαθιά νερά ή κολυμπάει σε θολά νερά.
Πυρ, γυνή και θάλασσα.
Ποίημα: Ο μύλος
Ο μύλος γυρίζει , ο μύλος κροτεί
κλιπ,κλαπ
πόσο μ'αρέσει και μ'ευχαριστεί
κλιπ,κλαπ.
Γυρίζει, γυρίζει κι αλέθει καλά
σιτάρι, κριθάρι και άλλα πολλά
κλιπ, κλαπ, κλιπ, κλαπ, κλιπ, κλαπ.

Γλωσσάρι: νερόμυλος, ύδωρ, νεροχύτης, νερόφιδο, νεροδείκτης, ανθόνερο, νεροπότηρο, νεροποντή, νεροκολοκύθα, νεράιδα, νεροχελώνα, νερομάνα,
Νέες λέξεις που έμαθα: καρούτα, σελό,μυλόπετρες, φτερωτή, οκά
ξυλοφόκαλα, θραύσος, αγριοπούρναρα, θυμάρι, κέδρος, γαϊδουράγκαθα, βρώμη

Νερόμυλοι 3 (συνέχεια)>>